بسمه تعالی
آثار تربیتی و اجتماعی زیارت
محمد قدیر دانش – پنجم اسد 1405
۱. مفهوم شناسی زیارت و جایگاه آن در تربیت اسلامی
زیارت در فرهنگ اسلامی، فراتر از یک دیدار ساده است. این عمل، سفری است آگاهانه و هدفمند که با نیت تقرب به خداوند و بهره مندی از برکات معنوی و تربیتی حضور در محضر اولیای الهی و اماکن متبرکه صورت می گیرد.
زیارت، خصوصاً زیارت امام حسین (ع) طبق روایات از بهترین اعمال و دارای پاداش های بسیار زیاد و شگفت آور است. همانند برآورده شدن حوایج دنیا و آخرت، آمرزش گناهان، فراوانی رزق، طولانی شدن عمر، همجواری با رسول خدا و…؛ ولی باید توجه داشت: زائر زمانی به این پاداشهای مهم می رسد که به اهداف تربیتی زیارت نزدیک شود.
تأکید فراوان امامان معصوم (علیهم السلام) به زیارت عارفانه و ارائه نگاهی آگاهی بخش و معرفت شناسانه در همین راستا می تواند بوده باشد؛ زیرا زائری که از زیارت خویش تنها به رسیدن به حرم امام می اندیشد و بوسه زدن بر ضریح تمام همت او باشد از زیارت ثمر فراوانی نخواهد برد و این زیارت باید تغییری درنوع نگرش و رفتار وی پدید آورد که زیارت حقیقی محسوب شود. همان گونه که در قرآن مجید درباره نماز واقعی آمده است: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکرِ و یا روایتی که می فرماید «چه بسا روزه داری که تنها ثمرش از روزه داری گرسنگی و تشنگی است» تلاش بر این بوده است تا سطح اندیشه مؤمنان و دین باوران را از اعمال عبادی ظاهری گذر داده، باطنی فربه پرورش دهند که از درون سوخته و باطن فروزان تأثیر فراوانی بر ظاهر رفتار خواهد نهاد. در نوشتار حاضر، به مهترین آثار تربیتی و اجتماعی زیارت اشاره می گردد و در پایان برخی چالش ها و ملاحظات در مورد زیارت مطرح می شود.
الف) آثار تربیتی زیارت
این آثار شامل ابعاد معرفتی، عملی و عاطفی می گردد.
- بعد شناختی و معرفتی: زیارت، زمینه را برای افزایش آگاهی و معرفت زائر در حوزه های مختلف فراهم می کند. معرفت به مقام و منزلت اولیای الهی: مطالعه زندگی، آثار و آموزه های شخصیتی که مزار او زیارت می شود، شناخت زائر را نسبت به الگوهای حقیقی انسانیت عمیق تر می کند. این شناخت، مقدمه الگوپذیری و تاسی است.
از آنجا که عملکرد پیشوایان در عرصهی حیات فردی و اجتماعی از جایگاه والایی برخوردار است و تنها رفتارهای ویژه و عملکردهای ارزشمند آنان در منظر و مرآی جوامع انسانی بوده، زائر با یاد و ذکر آنها به این عملکردها تاسی میکند و اوصاف و عملکردهای گوناگون آنان را در میادین عبادت و سیاست و فرهنگ و جنگ و جهاد و اجتماع و خانواده و مسایل اقتصادی و… شناسایی کرده و با تأسی و تبعیت از آنان جلوهی شیعه بودن را در خود تقویت میکند.
حضور در اماکنی که شاهد وقایع مهم تاریخی بوده اند (مانند مرقد مطهر امام حسین (ع) در کربلا) و یادآوری سرگذشت شخصیت های الهی، به زائر کمک می کند تا از تاریخ درس گرفته و عوامل عزت و ذلت جوامع را بشناسد. این امر به تقویت بصیرت و قدرت تحلیل او می انجامد.
- یاد معاد و آمادگی برای مرگ: زیارت قبور، به ویژه قبور مومنین و صالحین، یادآور فناپذیری دنیا و حتمیت مرگ و معاد است. این یادآوری، تاثیر بسزایی در کاهش دلبستگی به دنیا و ترغیب به انجام اعمال صالح دارد.
- ایجاد و تقویت محبت و مودت نسبت به اولیای الهی: ابراز عشق و ارادت به خاندان پیامبر (ص) و دیگر اولیای الهی، که در قرآن کریم (شوری/۲۳) نیز به آن توصیه شده، از طریق زیارت تجلی می یابد. این محبت، زمینه را برای پیروی از آنان فراهم می کند.
- کسب آرامش روحی و روانی: حضور در فضاهای معنوی و توسل به اولیای الهی، می تواند منجر به کاهش اضطراب، افزایش امید و دستیابی به آرامش درونی شود. تحقیقات روانشناختی نیز تاثیر مثبت اعمال مذهبی بر سلامت روان را تایید کرده اند.
- الگوپذیری از سیره اخلاقی مزور: مهم ترین هدف تربیتی زیارت، آشنایی با سیره و منش اخلاقی شخصیت مدفون و تلاش برای الگوبرداری از فضائل اوست. زائر با شناخت صفاتی چون ایثار، شجاعت، صبر، عدالت و تقوای اولیای الهی، برای کسب این صفات در خود ترغیب می شود.
- تعهد به ارزش ها و دوری از رذائل: زائر پس از یک تجربه معنوی عمیق، معمولا احساس مسئولیت بیشتری نسبت به رعایت موازین شرعی و اخلاقی پیدا می کند و تلاش می کند تا از گناهان و رذائل اخلاقی دوری گزیند.
- تولی و تبری: تولّی و دوست داشتن اولیای خدا و تبری و دشمن دانستن، دشمنان خدا از ارکان اعتقادی ما است. این دو خصیصه که از شئون قلبی است و برای ارتباط وجودی و پیوند روحی با عترت طاهره (علیهمالسّلام) و نیز گسست ارتباط و انقطاع قلبی و روحی از دشمنان آنان است، اساس و پایه بسیاری از شئون رفتاری انسان وارسته و مؤمن است. زیارت نه تنها افکار و آرمانها را هم جهت میسازد، بلکه دلها را همسو میکند که این همان تولی است.
ب) بعد اجتماعی و فرهنگی زیارت
زیارت، اگر به شکل درست انجام و برنامه ریزی شود، کارکردهای مهم اجتماعی و فرهنگی دارد:
- تقویت هویت دینی و ملی: اماکن زیارتی، نمادهای مهم هویت دینی و فرهنگی یک جامعه محسوب می شوند. حضور در این اماکن و شرکت در مراسم جمعی، به تقویت احساس تعلق به یک امت واحده و میراث مشترک فرهنگی کمک می کند.
- ایجاد و تحکیم همبستگی اجتماعی: زیارت، به ویژه در مناسبت های خاص، محل تجمع انسان هایی با باورها و اهداف مشترک است. این گردهمایی ها، موجب تقویت پیوندهای اجتماعی، همدلی و احساس وحدت میان مسلمانان می شود.
- انتقال فرهنگ و ارزش ها: زیارتگاه ها مراکز مهمی برای انتقال آموزه ها، ارزش ها، و سنت های دینی و فرهنگی از نسلی به نسل دیگر هستند. داستان ها، اشعار، و مرثیه هایی که در این اماکن خوانده می شوند، نقش مهمی در این انتقال دارند.
- مقابله با تهاجم فرهنگی: در دنیای معاصر که ارزش های دینی و فرهنگی در معرض تهدید قرار دارند، زیارت می تواند به عنوان سدی در برابر تهاجم فرهنگی عمل کرده و به حفظ و احیای ارزش های اصیل اسلامی کمک نماید.
ج) چالش ها و ملاحظات در بهره وری تربیتی از زیارت
برای آنکه زیارت به اهداف تربیتی خود نائل شود، توجه به برخی چالش ها و ملاحظات ضروری است:
- سطحی نگری و غفلت از محتوا: اگر زیارت صرفا به یک عمل شکلی و بدون توجه به معانی و اهداف عمیق آن تبدیل شود، آثار تربیتی مورد انتظار را نخواهد داشت. تاکید بر “زیارت با معرفت” از این رو حائز اهمیت است.
- خرافه گرایی و انحرافات: عدم آگاهی کافی می تواند منجر به بروز برخی خرافات و اعمال خلاف شئون اسلامی در حاشیه زیارت شود. تبیین صحیح فلسفه زیارت و آداب آن توسط عالمان دینی ضروری است.
- توجه صرف به حوائج مادی: هرچند طلب حوائج مشروع از خداوند به واسطه اولیای الهی امری پسندیده است، اما نباید هدف اصلی زیارت به این امر محدود شود و جنبه های معرفتی و تربیتی آن مغفول بماند.
- لزوم برنامه ریزی فرهنگی و آموزشی: متولیان فرهنگی و دینی باید با تولید محتوای مناسب (کتاب، نرم افزار، سخنرانی) و برگزاری برنامه های آموزشی، به ارتقای سطح آگاهی زائران و بهره وری بیشتر از ابعاد تربیتی زیارت کمک کنند.
- ناسازگاری نداشتن با عمل واجب: زیارت با آن که بسیار مورد سفارش و تأکید پیشوایان دینی است، ولی با این حال، یک عمل مستحب است. بنابراین، نباید با واجبی تعارض پیدا کند. به عنوان مثال، ادای دین و رفع نیازمندی یک مؤمن در برخی صورتها واجب است. پس یک زائر نمی تواند بدون ادای دین واجب و بدون توجه به نیاز شدید یک مسلمانی که با زبان حال یا قال، دست نیاز به سوی او دراز کرده است به زیارت برود و امید زیارت مقبول را داشته باشد.
- پرهیز از مراسمهای سنگین و دست و پای گیر که بی جهت هزینه ها را بالا برده و خود به یک مانع جدی زیارت تبدیل شده است.
نتیجه
زیارت، به عنوان یکی از آموزه های اصیل اسلامی، دارای ظرفیت های تربیتی فوق العاده ای است. این عمل عبادی-فرهنگی، هنگامی که با معرفت، اخلاص و توجه به آداب و اهداف آن همراه باشد، می تواند به مثابه یک مدرسه جامع انسان سازی عمل کند. زیارت از طریق یادآوری تاریخ و عبرت آموزی، تعمیق محبت و ارتباط با الگوهای الهی، تهذیب نفس و اصلاح رفتار، و تقویت هویت و همبستگی اجتماعی، نقشی کلیدی در رشد و کمال همه جانبه فرد و جامعه ایفا می کند.
مهمترین منابع مورد استفاده: https://civilica.com/note/11790/
https://fa.wikifeqh.ir/